WEBINAR: Czy to koniec elastycznych premii? 24 listopada, 10:00

Budżet wynagrodzeń a rosnące koszty pracy: jak zapanować nad funduszem płac?

Zazwyczaj, kiedy dział HR przedstawia zarządowi budżet wynagrodzeń na kolejny rok, pojawia się to samo wyzwanie: tyle samo etatów co dziś oraz podwyżka liniowa dla wszystkich. W ciągu roku przychodzą prośby doświadczonych pracowników o wyrównanie oraz wnioski menedżerów o kontroferty dla osób składających wypowiedzenie. Jesienią fundusz płac przekracza plan, choć etatów jest mniej niż w styczniu. Ten sam kierunek widać w danych krajowych. Główny Urząd Statystyczny podaje, że we wrześniu 2026 roku przeciętne wynagrodzenie brutto w sektorze przedsiębiorstw było o 5,9% wyższe niż rok wcześniej, a przeciętne zatrudnienie spadło w tym czasie o 0,8%.

Fundusz płac rośnie zatem nawet wtedy, gdy liczba etatów się nie zmienia albo maleje. Pieniędzy na podwyżki jest zwykle mniej niż potrzeb, dlatego przy planowaniu budżetu wynagrodzeń trzeba zdecydować, komu i na co przeznaczyć dostępną kwotę: ile trafi na podwyżkę dla wszystkich, a ile na awanse, na stanowiska o największej rotacji oraz na odbudowę różnic płac spłaszczonych przez kolejny wzrost płacy minimalnej.

Z naszego doświadczenia wynika, że nad funduszem płac łatwiej zapanować, gdy budżet wynagrodzeń składa się z kilku pul o osobnych celach i opiera się na siatce płac. Każdą decyzję płacową finansuje wtedy właściwa dla niej pula. Dzięki temu korekty płac wprowadzane w trakcie roku nie uszczuplają niepostrzeżenie środków na coroczne podwyżki. Oparcie budżetu na siatce płac pozwala uzasadnić go przed zarządem stanowisko po stanowisku, choć różnice narosłe w poprzednich latach wymagają osobnego planu korekt rozłożonego w czasie.

TL;DR
  • Fundusz płac może się zwiększać przy malejącym zatrudnieniu, gdy stawki rosną szybciej, niż ubywa etatów.
  • Podwyżka liniowa, czyli ten sam procent dla wszystkich, utrwala dotychczasowe różnice płac i nie zostawia pieniędzy na awanse, korekty rynkowe ani usunięcie kompresji płac.
  • Budżet wynagrodzeń podzielony na pule o osobnych celach pokazuje, na co trafia każda złotówka, przy takim samym łącznym koszcie jak przy podwyżce liniowej.
  • Wyższa płaca minimalna zbliża najniższe pensje do wynagrodzeń osób doświadczonych, a przywrócenie dawnych różnic płac jest kosztem ponad samą korektę do nowego minimum.
  • Siatka płac oparta na wartościowaniu stanowisk daje kryterium, według którego podwyżki selektywne da się uzasadnić przed zarządem i przed pracownikiem.
  • Budżet rozpisany na miesiące oraz stanowiska pozwala odróżnić trwałą oszczędność od chwilowego efektu nieobsadzonych etatów.
  • Kryteria z siatki płac przydadzą się przy raportowaniu luki płacowej, które przewiduje dyrektywa (UE) 2023/970 o jawności wynagrodzeń.

Czym jest budżet wynagrodzeń i co obejmuje?

Budżet wynagrodzeń to zaplanowana na dany rok kwota, którą firma przeznacza na płace, czyli na wynagrodzenia zasadnicze wraz z podwyżkami, awansami, korektami i wynagrodzeniem zmiennym.

Od budżetu wynagrodzeń trzeba odróżnić fundusz płac oraz koszt pracy. Fundusz płac to suma wynagrodzeń faktycznie naliczonych w danym okresie (w miesiącu, kwartale albo roku), czyli wykonanie budżetu. Koszt pracy ma zakres najszerszy: obejmuje także składki pracodawcy, świadczenia dla pracowników oraz wydatki na rekrutację i szkolenia.

Zanim zarząd zacznie rozmawiać o podwyżce liniowej dla całej firmy, warto rozpisać budżet wynagrodzeń na pozycje. Widać wtedy, które z nich faktycznie podnoszą koszt, choć samo rozpisanie nie rozstrzyga jeszcze, ile przeznaczyć na każdą z nich. Pozycji jest zwykle osiem:

  • Wynagrodzenia zasadnicze: stan płac na początek roku, przeniesiony z ostatniej listy płac.
  • Podwyżki okresowe: pula na coroczny przegląd wynagrodzeń.
  • Awanse: zmiany stanowiska albo poziomu, każda z datą, od której obowiązuje nowa stawka.
  • Korekty rynkowe: podniesienie płac tam, gdzie stawki rynkowe wyraźnie wyprzedziły siatkę płac.
  • Korekty równościowe: wyrównanie różnic, których nie da się wyjaśnić wymaganiami stanowiska.
  • Wynagrodzenie zmienne: premie i prowizje, z założeniem co do stopnia realizacji celów.
  • Nowe etaty i wakaty: planowane zatrudnienia z miesiącem startu oraz stanowiska, które przez część roku pozostaną nieobsadzone.
  • Nadgodziny i zastępstwa: koszt, który rośnie zwykle w zespołach z brakami kadrowymi.

Dlaczego fundusz płac rośnie mimo mniejszego zatrudnienia?

Fundusz płac zależy od dwóch zmiennych: liczby osób oraz stawki płaconej na każdym stanowisku. Gdy etatów ubywa wolniej, niż rosną stawki, fundusz płac zwiększa się mimo redukcji zatrudnienia. Za wzrostem stawek stoją w praktyce cztery mechanizmy.

  1. Płaca minimalna. Od 1 stycznia 2026 roku minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 4806 zł miesięcznie. Od 1 stycznia 2027 roku wzrośnie do 4950 zł, czyli o 144 zł, zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z 14 września 2026 roku (Dz. U. z 2026 r. poz. 1213). Każda taka podwyżka podnosi najniższe pensje, a przy okazji zbliża je do wynagrodzeń osób z kilkuletnim stażem oraz ich przełożonych. Odbudowa dawnych różnic płac jest osobnym kosztem, którego nie widać w samej korekcie najniższych stawek.
  2. Stawki dla nowych osób. Kandydat przychodzi z oczekiwaniami ukształtowanymi przez dzisiejszy rynek, a osoba zatrudniona kilka lat temu zarabia według stawki z dnia przyjęcia, powiększonej o kolejne podwyżki. Gdy nowi pracownicy dostają więcej, w zespole pojawia się kompresja płac, a z nią prośby o wyrównanie.
  3. Odejścia pracowników. Wyższe wynagrodzenie jest najczęstszym powodem, dla którego pracownicy rozważają zmianę pracy: w badaniu z 2026 roku wskazało je 64% respondentów. Na zwolnione stanowisko firma zatrudnia zwykle następcę za stawkę wyższą, niż zarabiała osoba, która odeszła.
  4. Porównania ze średnią. Według danych GUS w marcu 2026 roku mediana wynagrodzeń w gospodarce narodowej wyniosła około 7530 zł, co oznacza, że połowa zatrudnionych otrzymała wynagrodzenie nie wyższe niż ta kwota. Średnią podnoszą najwyższe pensje, przez co większość pracowników zarabia mniej, niż ona wynosi. Część z nich porównuje swoje płace ze średnią krajową i uznaje je za zaniżone, choć leżą blisko mediany. To porównanie wraca w rozmowach o podwyżkach.

Do tych czterech mechanizmów dochodzi historia płac w samej firmie. W organizacjach, z którymi pracujemy, płace przez lata bardzo często ustalano indywidualnie, w negocjacjach przy zatrudnieniu oraz przy kolejnych podwyżkach. Niespójności, które z tego wynikają, prowadzą do próśb o wyrównanie oraz do korekt poza cyklem przeglądu, przez co fundusz płac rośnie. Te same niespójności utrudniają uzasadnienie obecnych płac, a tym bardziej zaplanowanie ich wzrostu na kolejny rok.

Po czym poznać, że fundusz płac rośnie poza planem?

Organizacja traci kontrolę nad funduszem płac zwykle na długo, zanim roczne zestawienie kosztów to pokaże. Pierwsze oznaki pojawiają się w bieżących decyzjach:

  • korekt poza cyklem przeglądu przybywa z kwartału na kwartał, a każda ma osobne uzasadnienie menedżera,
  • kontroferta dla osoby, która złożyła wypowiedzenie, wychodzi poza przedział płac jej stanowiska,
  • nowo zatrudniona osoba zarabia więcej niż doświadczony pracownik na tym samym stanowisku,
  • część pracowników ma wynagrodzenie poniżej minimum swojego przedziału, a brakuje planu dojścia do tego minimum,
  • koszt nadgodzin rośnie stale w zespołach, w których od miesięcy czekają nieobsadzone etaty,
  • prognoza kosztu odbiega od budżetu o kilka procent, a z zestawień nie wynika, której pozycji dotyczy różnica.

Część tych sygnałów wynika z decyzji płacowych podejmowanych bez wspólnych kryteriów, a część z kosztów, które widać dopiero w wykonaniu budżetu.

Jeśli korekty wprowadzane w trakcie roku zaczynają pochłaniać pieniądze przewidziane na coroczne podwyżki, możemy wspólnie uporządkować podstawę budżetu: od wartościowania stanowisk po siatkę płac, na której da się oprzeć decyzje płacowe na kolejne lata.

Jak podzielić budżet wynagrodzeń na pule?

Podział zaczyna się od kwoty, którą zarząd jest gotów przeznaczyć na wzrost płac. Bywa taka sama jak przy podwyżce liniowej. Zmienia się to, na co trafia.

Przykład liczbowy: roczny fundusz wynagrodzeń zasadniczych wynosi 28,8 mln zł. Podwyżka liniowa o 6% kosztuje 1,728 mln zł rocznie (jeszcze przed narzutami pracodawcy). Tę samą kwotę można rozpisać na pięć pul.

Pula Udział w funduszu Kwota rocznie Przeznaczenie
Podwyżki okresowe 3% 864 tys. zł coroczny przegląd według wyników oraz pozycji w przedziale płac
Awanse 1% 288 tys. zł zmiany stanowiska albo poziomu w ciągu roku
Korekty rynkowe 0,8% 230 tys. zł stanowiska, na których stawki rynkowe wyprzedziły siatkę płac
Korekty równościowe i kompresja płac 0,7% 202 tys. zł różnice bez uzasadnienia w wymaganiach stanowiska, płace poniżej minimum przedziału oraz różnice spłaszczone przez płacę minimalną
Rezerwa centralna 0,5% 144 tys. zł kontroferty oraz decyzje nieprzewidziane w planie
Razem 6% 1,728 mln zł

Wyczerpanie którejś z pul staje się sygnałem do rozmowy o budżecie, a przesunięcie pieniędzy z innej puli wymaga osobnego zatwierdzenia. Proporcje w przykładzie są ilustracją. W każdej organizacji wynikają z jej sytuacji: przy wielu osobach poniżej przedziału płac więcej trafia na korekty, a przy niskiej rotacji można ograniczyć rezerwę.

Rezerwą centralną dysponuje zarząd albo wskazany przez niego zespół według kryteriów wspólnych dla całej organizacji, a nie według siły negocjacyjnej wnioskującego menedżera. Dzięki temu podobne wnioski z dwóch działów kończą się podobną decyzją. Kryteria są cztery:

  • Pozycja w przedziale: czy wynagrodzenie leży poniżej, w środku czy powyżej przedziału kategorii zaszeregowania.
  • Stawka rynkowa: dane dla tej samej rodziny stanowisk (stanowisk o podobnym charakterze pracy, na przykład sprzedażowych albo technicznych), poziomu odpowiedzialności i regionu.
  • Ryzyko odejścia: rzadkość kompetencji oraz czas potrzebny na zastąpienie osoby.
  • Wpływ na zespół: zmiana relacji płac w tej samej kategorii zaszeregowania po korekcie.

Jak siatka płac pomaga uzasadnić podwyżki selektywne?

Podział na pule wymaga odpowiedzi na pytania, których sam budżet nie rozstrzyga: kto zarabia poniżej przedziału swojego stanowiska oraz gdzie występuje kompresja płac. Tę wiedzę daje siatka płac, czyli przypisanie każdego stanowiska do kategorii zaszeregowania z minimum, środkiem oraz maksimum przedziału.

Siatka płac zamienia ogólne pytanie o wysokość podwyżek w rachunek. Koszt doprowadzenia osób do minimum ich przedziału da się policzyć i rozłożyć w czasie. Podwyżka selektywna przestaje wyglądać na przywilej wybranych, ponieważ wynika z pozycji w przedziale, wyników oraz ryzyka odejścia, czyli z kryteriów znanych z góry.

Podstawą siatki płac jest wartościowanie stanowisk. Przedziały ustalone bez wartościowania stanowisk trudno uzasadnić w rozmowie z pracownikiem. Dane rynkowe mówią, ile płacą inni. Wartościowanie stanowisk pokazuje, ile każde stanowisko jest warte w tej organizacji wobec pozostałych.

W organizacji, której nazwę pomijamy ze względu na poufność danych płacowych, zespół złożony z przedstawicieli zarządu, kadry kierowniczej i pracowników przeprowadził z nami wartościowanie ponad stu stanowisk na siedmiu spotkaniach. Oceniał stanowiska według kryteriów opisanych na pięciu poziomach, zgodnie z zasadą „wartościujemy stanowiska, a nie ludzi”.

Wynikiem prac była siatka płac w postaci taryfikatora stanowiskowego. Wartościowanie stanowisk ujawniło zmiany potrzebne w zasadach wynagradzania, w tym te, których wymaga dyrektywa o jawności wynagrodzeń.

Jak prowadzić budżet wynagrodzeń w ciągu roku?

Roczny plan zatwierdzony jesienią zaczyna odbiegać od wykonania już przy pierwszej przesuniętej dacie zatrudnienia, pierwszym odejściu albo dłuższej nieobecności. Żeby budżet wynagrodzeń pozwalał panować nad funduszem płac przez cały rok, potrzebuje czterech elementów.

  1. Rozpisanie na miesiące i stanowiska. Każdy etat ma miesiąc startu, a każda planowana podwyżka datę wejścia w życie.
  2. Comiesięczne zestawienie odchyleń. Różnicę między budżetem a wykonaniem rozbija się na przyczyny: zatrudnienie, odejścia, wakaty, podwyżki, premie, nadgodziny oraz nieobecności.
  3. Prognoza krocząca. Co miesiąc prognoza na resztę roku uwzględnia znane już zmiany, co pozwala zarządowi zobaczyć przekroczenie, zanim pojawi się ono w zestawieniu rocznym. Odejście, o którym firma jeszcze nie wie, trafi do niej dopiero po złożeniu wypowiedzenia.
  4. Wskaźniki w jednym miejscu. Fundusz płac w relacji do przychodów, koszt pracy na etat, udział osób poza przedziałami płac, średni wskaźnik compa-ratio w rodzinach stanowisk oraz liczba korekt poza cyklem przeglądu.

Nieobsadzone etaty obniżają koszt przez część roku. W zestawieniu rozpisanym na miesiące widać, że to oszczędność chwilowa, która zniknie z chwilą ich obsadzenia. Bez tego rozbicia firma łatwo przenosi ją do planu na kolejny rok jako trwałą.

Za taki budżet odpowiadają wspólnie dział HR oraz dział finansowy. HR dostarcza założenia o podwyżkach, awansach i planowanych etatach, a dział finansowy ujmuje je w budżecie firmy miesiąc po miesiącu, na podstawie jednego źródła danych. Które wskaźniki HR trafią do comiesięcznego zestawienia, warto ustalić przed startem roku.

Co poza budżetem wynagrodzeń wymaga osobnej decyzji?

Pule wyznaczają, ile pieniędzy trafi na każdy rodzaj decyzji płacowej. Poza nimi zostają cztery sprawy:

  • Strategia płacowa: zarząd decyduje, czy firma płaci w danej rodzinie stanowisk na poziomie rynku, powyżej czy poniżej niego. Budżet tę decyzję tylko wycenia.
  • Wynagrodzenie zmienne: przesunięcie części podwyżek z wynagrodzenia zasadniczego do premii zmniejsza zobowiązania stałe, ale system premiowy nie wyrówna zbyt niskiego wynagrodzenia zasadniczego ani nie zastąpi zmian w organizacji pracy. System premiowy kieruje przy tym uwagę zespołu na swoje wskaźniki, dlatego od ich doboru zależy, czy praca przekłada się na wynik.
  • Zamrożenie płac: oszczędność widać w budżecie wynagrodzeń od razu, a koszt odejść pojawia się później i poza nim, w postaci rekrutacji, wdrożenia oraz okresu pracy w niepełnym składzie.
  • Różnice z przeszłości: pule razem z kryteriami siatki płac zapobiegają kolejnym niespójnościom, natomiast te już istniejące wymagają wartościowania stanowisk oraz planu korekt rozłożonego w czasie.

Najczęstsze pytania

Jaki procent podwyżek zaplanować w budżecie wynagrodzeń?

Nie ma jednej stawki procentowej właściwej dla każdej firmy: wysokość puli zależy od pozycji płac wobec rynku, rotacji oraz sytuacji finansowej organizacji. Punktem odniesienia może być tempo wzrostu płac w mijającym roku: według prognozy Komisji Europejskiej z czerwca 2026 roku wynagrodzenia nominalne w Polsce wzrosną w 2026 roku o 6,7%. Badanie rynku z początku 2026 roku pokazało, że podwyżki planowało 74% firm, a wzrost powyżej 10% tylko 5%.

Czy zamrożenie podwyżek obniży koszty pracy?

Tak, w krótkim okresie, natomiast oszczędność trzeba zestawić z ryzykiem odejść. Dotyczy ono przede wszystkim osób o rzadkich kompetencjach oraz tych, których zastąpienie trwa najdłużej. Bezpieczniejszym wariantem jest zwykle ograniczenie puli podwyżek okresowych przy zachowaniu korekt dla stanowisk, na których rotacja kosztuje najwięcej. Pozostali pracownicy dostają wtedy niższe podwyżki niż w poprzednich latach, co także podnosi ryzyko odejść, dlatego kryteria podziału puli warto przedstawić im jeszcze przed przeglądem.

Jak płaca minimalna wpływa na budżet wynagrodzeń?

Płaca minimalna podnosi koszt w dwóch miejscach:

  1. Pensje poniżej nowego minimum. Ich podniesienie jest obowiązkowe, a budżet wynagrodzeń ujmuje je w wynagrodzeniach zasadniczych.
  2. Różnice płac. Podwyżka minimum spłaszcza różnice między osobami początkującymi, doświadczonymi i kierownikami. Ich odbudowę finansuje w przykładzie liczbowym pula „Korekty równościowe i kompresja płac”, a w firmach z wieloma stawkami blisko minimum ta pula powinna być odpowiednio większa.
Czy budżet wynagrodzeń ma związek z dyrektywą o jawności wynagrodzeń?

Tak, dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/970 wymaga obiektywnych, neutralnych płciowo kryteriów ustalania wynagrodzeń. Według tej dyrektywy unijnej pracodawcy zatrudniający co najmniej 150 pracowników mają złożyć pierwszy raport o luce płacowej do 7 czerwca 2027 roku. Polska ustawa wdrażająca jest jeszcze na etapie projektu. Pula na korekty równościowe pozwala usuwać niewyjaśnione różnice stopniowo, zanim pokażą je kolejne raporty.

Czy do planowania budżetu wynagrodzeń wystarczy arkusz kalkulacyjny?

W wielu organizacjach tak, pod warunkiem jednego pliku źródłowego, kontroli dostępu oraz zapisu tego, kto i kiedy zatwierdził każdą decyzję. Ryzyko pojawia się przy kilkudziesięciu kopiach rozsyłanych menedżerom pocztą. Excel nie podejmuje przy tym decyzji za pracodawcę: przelicza wpisane dane, a kryteria podziału pul oraz przedziały płac ustala organizacja.

Czym różni się korekta rynkowa od podwyżki okresowej?

Podwyżka okresowa nagradza wyniki oraz rozwój pracownika w corocznym przeglądzie. Korekta rynkowa dotyczy stanowiska: podnosi płace tam, gdzie stawki na rynku pracy wyraźnie wyprzedziły przedział w siatce płac. Rozdzielenie obu pul chroni przed sytuacją, w której wyrównanie do rynku zabiera pieniądze przeznaczone na nagrodzenie najlepszych wyników.

Słownik pojęć

Koszt pracy

Łączny wydatek pracodawcy związany z zatrudnieniem, obejmujący wynagrodzenia, składki pracodawcy, świadczenia dla pracowników oraz koszty rekrutacji i szkoleń.

Kompresja płac

Zjawisko, w którym różnice wynagrodzeń między osobami o różnym stażu albo zakresie odpowiedzialności maleją, czasem aż do odwrócenia relacji płac. Przykładem jest sytuacja, w której nowo zatrudnieni zarabiają podobnie jak doświadczeni pracownicy albo więcej od nich.

Korekta poza cyklem przeglądu

Zmiana wynagrodzenia przyznana między corocznymi przeglądami płac, najczęściej w odpowiedzi na wypowiedzenie, ofertę z rynku albo prośbę menedżera.

Rezerwa centralna

Wydzielona część budżetu wynagrodzeń, którą dysponuje zarząd albo wskazany przez niego zespół, przeznaczona na decyzje nieprzewidziane w planie rocznym.

Wskaźnik compa-ratio

Iloraz wynagrodzenia pracownika i środka przedziału płac jego kategorii zaszeregowania. Wynik 1,0 oznacza płacę równą środkowi przedziału, a wyraźnie niższy albo wyższy wymaga uzasadnienia.

Prognoza krocząca

Metoda planowania, w której co miesiąc aktualizuje się przewidywany koszt do końca roku o zmiany już znane, takie jak odejścia, nowe zatrudnienia czy przyznane podwyżki.

Kategoria zaszeregowania

Grupa stanowisk o zbliżonej wartości, wyznaczonej w procesie wartościowania stanowisk. Każda kategoria ma jeden przedział płac z minimum, środkiem i maksimum.

Od czego zacząć planowanie budżetu wynagrodzeń na 2027 rok?

Przed decyzją o procencie podwyżki warto zestawić trzy liczby z mijającego roku:

  1. Łączna kwota korekt przyznanych poza cyklem przeglądu. Pokazuje, jak dużej rezerwy organizacja realnie potrzebowała.
  2. Suma brakująca do minimum przedziału u osób zarabiających poniżej niego. Wyznacza koszt doprowadzenia płac do przedziałów i da się ją policzyć wyłącznie na podstawie siatki płac.
  3. Średnia różnica między płacami nowo zatrudnionych i doświadczonych pracowników na tych samych stanowiskach. Mierzy skalę kompresji płac.

Od drugiej liczby zależy, czy budżet wynagrodzeń na 2027 rok pokryje cały koszt doprowadzenia płac do przedziałów od razu, czy rozłoży go na kolejne lata.

Umów się na darmową konsultację

Kontakt


Qmatch HR

Napisz do nas - odezwiemy się jeszcze tego samego dnia!

Działamy na terenie całej Polski 

Przewijanie do góry